Iwona wróciła do Polski po latach za granicą. Jej mąż, szwajcarski inżynier, który od siedemnastu lat ratuje pałac w Sztynorcie, twierdzi, że nigdzie nie wracał
Poznałem go w sierpniu 2026 roku, na obozie zorganizowanym przez Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej. Obóz odbywał się na Mazurach, w pałacu w Sztynorcie. To dawna siedziba jednej z najważniejszych rodzin Prus Wschodnich. Zainteresowała nas historia ostatniego właściciela, Heinricha von Lehndorffa. Choć sam wywodził się z pruskiej elity, dołączył do spisku na życie Hitlera. Tajne spotkania spiskowców odbywały się w pałacu w tym samym czasie, gdy w jednym ze skrzydeł mieszkał szef dyplomacji Rzeszy, Joachim von Ribbentrop. Po nieudanym zamachu w lipcu 1944 roku Lehndorffa powieszono, a jego rodzinę wywieziono do obozów.
Pałac jest w remoncie i na co dzień nie wpuszcza się tu turystów. Dla nas zrobiono wyjątek. Po wnętrzach oprowadzał nas Matthias Hohl, szef firmy, która od 2009 roku prowadzi tu prace zabezpieczające. W środku jest surowo i ktoś mógłby zapytać, na co poszło tyle lat. Matthias wyjaśnił, że budynek dosłownie się walił. Na deser pokazał nam dwa ukryte przejścia w ścianach. Zna ich w całym pałacu dziewięć.
Podczas zwiedzania rozmawialiśmy z Matthiasem po angielsku. Obóz był międzynarodowy, więc nikogo to nie dziwiło, ale ja i tak zwróciłem uwagę, jak świetnie mówi. Płynnie, swobodnie, z naturalnością, której nie spodziewałem się po inżynierze budowlanym pracującym w mazurskiej głuszy. „Ma Pan doskonały angielski” – powiedziałem. Uśmiechnął się i rzucił mimochodem, że przez osiem lat mieszkał w Australii. Zostawił tę uwagę bez rozwinięcia, a mnie zostało w głowie pytanie, co jeszcze kryje się w jego życiorysie. Po polsku mówi również, ale z lekkim akcentem, trudnym do zlokalizowania.
Wychodziłem z pałacu z podwójną ciekawością. Zainteresowała mnie historia murów, które widziałem, ale jeszcze bardziej człowiek, który tę historię pisze na bieżąco. Dotarcie do niego nie było proste. W internecie o Matthiasie i jego rodzinie prawie nic nie ma, i to nie przypadek. „To celowe unikanie życia w sieci. Bardzo cenię sobie swoją i mojej rodziny prywatność, nie czuję potrzeby opowiadania o sobie, a poczynania innych interesują mnie tylko na niwie zawodowej” – mówi. I dodaje z przekorą: „Moje życie osobiste jest bardzo ciekawe, obfitujące w wydarzenia i ekscytujące momenty. Zupełnie wystarczają mi własne doznania”.
Nie jest to jednak człowiek, który stroni od prasy. „To nie pierwszy kontakt z prasą, były wywiady już w Szwajcarii”. Później, już w Polsce, rozmawiał między innymi z „Deutsche Welle”, przy okazji rewitalizacji pałacu w Sztynorcie. Opowiada o swojej pracy, a o sobie niechętnie. Zdobyłem jego numer i zadzwoniłem. Ta rozmowa zamieniła się w dłuższą wymianę pytań i odpowiedzi. Szybko okazało się, że to historia dwojga ludzi. Iwona, pochodząca ze Szczecina, po latach życia za granicą wróciła do Polski. Jej mąż twierdzi, że nigdzie nie wracał.
W drodze za książkowym marzeniem
Zacząłem od najprostszego pytania: co robił wczoraj? „Wczoraj, jak co dzień, pracowałem – Sztynort”. Tak wygląda jego życie od lat. Zaczęło się jednak daleko stąd, nad Jeziorem Zuryskim, gdzie się urodził. O dzieciństwie mówi skromnie: „Moje dzieciństwo było podobne do wielu innych życiorysów, najpierw nauka, potem praca, bardzo dużo i wcześnie podróżowałem”.
Mazury trafiły do jego życia przez książki. W 1887 roku w Piersławku koło Mrągowa, w ówczesnych Prusach Wschodnich, urodził się Ernst Wiechert. Syn leśniczego, wychowany wśród mazurskich jezior i lasów, malował ten krajobraz słowami. Los rzucił go w końcu nad to samo jezioro, nad którym wychował się Matthias. Wiechert osiadł w Stäfie i tam został pochowany. Nauczyciel w szkole Matthiasa często czytał uczniom jego utwory. „Mając 14 lat już wiedziałem, że pewnego dnia pojadę na Mazury do Polski. Nie miało dla mnie większego znaczenia, czy Polska jest komunistyczna” – mówi Matthias.
Pomógł przypadek. Ojciec Matthiasa pracował na kolei. W 1972 roku rodziny kolejarzy dostały prawie darmowe bilety na podróże pociągiem po całej Europie, a po raz pierwszy pojawiła się też możliwość wyjazdu do Polski i NRD. „Wiedziałem od razu, że celem mojej wyprawy będą Mazury. I tak się stało, marzenia moje się spełniły”. Miał wtedy 17 lat. Wracał z Mazur z kolegą, w Szczecinie przesiadał się na pociąg do Świnoujścia, by dalej popłynąć promem do Skandynawii. Na dworcu został, jak mówi, „werbalnie zaatakowany przez nieznanego… znowu te Szwaby wracają”.
W jego obronie stanął obcy człowiek. Jechał na odbiór techniczny budowy w Świnoujściu. „Samochody były wtedy jeszcze rzadkością” – wspomina Matthias. Nieznajomy znał niemiecki. „Mimo że odległość Szczecin – Świnoujście to tylko 80 km, pociąg jechał powoli 3 godziny, które spędziliśmy z moim przyszłym teściem, gawędząc sobie i podziwiając krajobraz za oknem”.
Matthias nie miał wtedy jeszcze pojęcia, że ten przypadkowy towarzysz podróży to ojciec jego przyszłej żony. Tak się złożyło, że najpierw poznał teścia, a dopiero potem żonę. Przed pożegnaniem wymienili się jeszcze adresami, obiecując sobie, że wkrótce napadną na siebie z wizytą. Zapytany o najcieplejszą pamiątkę z tamtych wakacji, odpowiada: „Oczywiście zobaczyłem cudowne, wymarzone Mazury i poznałem przemiłego faceta, mojego przyszłego teścia”.
Dzwonek do drzwi o siódmej rano
Matthias dotrzymał słowa. W 1973 roku znów zwiedzał Polskę: Poznań, Kraków, Szczebrzeszyn i Mazury. Z Mazur wracał pociągiem do Szczecina, a stamtąd wieczorem odjeżdżał pociąg do Berlina i dalej do Szwajcarii. Miał kilka wolnych godzin. Powiedział koledze, z którym podróżował, że rok wcześniej poznał w pociągu człowieka ze Szczecina i że mogą go odwiedzić.
Był 24 maja 1973 roku, około siódmej rano. „Szykowałam się do szkoły, a rodzice do pracy, a tu wchodzi jakiś Szwajcar z kolegą. To było nasze poznanie!” – wspomina Iwona. Dodaje: „Podobno on zakochał się od pierwszego wejrzenia, tak mi przynajmniej mówił”.
Potem przyjeżdżał do Szczecina kilka razy w roku, jako gość. „Wszystkie święta, urlopy i każdy wolny czas spędzałem w Polsce, u moich przyszłych teściów i z przyszłą żoną, no i oczywiście podróżując po Polsce” – mówi Matthias. Robił tak przez pięć lat. Mieszkać tu jeszcze nie mieszkał, ale z każdym rokiem czuł się mniej gościem. Zapytany o ulubione miejsca poza Mazurami, wymienia Szczebrzeszyn, który odwiedził właśnie w 1973 roku.
Jeszcze w tym samym roku przysłał zaproszenie do Szwajcarii dla całej rodziny, ale skorzystał z niego tylko starszy brat Iwony. Ją mama, ze względu na „młody wiek”, nie puściła. Do Szwajcarii Iwona pojechała w 1977 roku, rok przed ślubem, i wtedy poznała przyszłych teściów oraz całą rodzinę.
Po pięciu latach odwiedzin to ona zapytała, czy Matthias się z nią ożeni. „Jestem prawie starą panną i chyba czas się zdeklarować” – powiedziała. Usłyszała, że w Szwajcarii w tym wieku nikt nie wiąże się jeszcze na stałe. „Ale Polska to nie Szwajcaria, muszę mieć jakąś pewność” – odpowiedziała Iwona. Ta pewność przyszła. Ślub wzięli w Szczecinie 5 sierpnia 1978 roku, a potem Iwona wyjechała do Szwajcarii.
„Marzyła nam się wielka przygoda z kangurami i niezliczone połacie przestrzeni”
Na tym podróże się jednak nie skończyły. Kilka lat później, na początku lat osiemdziesiątych, młode małżeństwo ruszyło na drugi koniec świata. „Do Australii wyjechałem ze Szwajcarii na początku lat 80., wraz z rodziną, moją żoną i naszym, wtedy 2-letnim synem. Marzyła nam się wielka przygoda z kangurami i niezliczone połacie przestrzeni, której w Szwajcarii, niestety, zawsze brakowało” – opowiada Matthias.
W Australii prowadził własną firmę budowlaną. Osiem lat codziennych rozmów po angielsku z klientami, ekipami i urzędnikami robi swoje i dziś słychać to od pierwszego zdania. Dzięki temu w Sztynorcie mógł oprowadzać międzynarodową grupę młodych ludzi i swobodnie opowiadać o Lehndorffach, o spiskowcach i o tym, co przez te mury przeszło. Zresztą budowanie to dla niego nie praca, tylko sposób na życie. „To mój zawód, jestem inżynierem budowlanym, od dzieciństwa pasjonowało mnie budowanie. Spełniam tylko cel życia, a własna firma to chyba w tej rzeczywistości oczywistość” – mówi. Taką firmę ma obecnie także w Polsce i to właśnie ona od 2009 roku zajmuje się Sztynortem.
Telefon od szwagra
W 1990 roku wrócił z rodziną do Szwajcarii: „Tęsknota za starym kontynentem i dobrymi tradycjami wzięła jednak górę”. Życie w Szwajcarii płynęło spokojnie. „Oboje pracowaliśmy, syn dorastał zdrowo” – wspomina Matthias. W 2004 roku Polska weszła do Unii Europejskiej i zadzwonił telefon. Po drugiej stronie był szwagier, prawnik z Warszawy. Oznajmił, że teraz Iwona może już kupić wymarzoną działkę na Mazurach. To otwierało nową drogę: wcześniej, jako Polka mieszkająca za granicą, nie miała takiej możliwości, bo obowiązywał zakaz sprzedaży ziemi rolnej osobom niemieszkającym na stałe w Polsce.
Zaczęło się szukanie „wymarzonego gniazdka”. Mieli tu początkowo spędzać tylko wakacje, ale rzeczywistość nie okazała się łaskawa. „Częste kradzieże, jakich dopuszczali się niektórzy nasi sąsiedzi, zmuszały moją żonę do częstych przylotów z Zürichu do Giżycka, do sądu. Było to dość uciążliwe i troszkę ostudziło nasze marzenia”.
Przyszedł moment, w którym trzeba było zdecydować. Zostawić Mazury w sferze marzeń czy znowu postawić cały dorobek na jedną kartę, zamknąć „rozdział Szwajcaria” i przeprowadzić się na stałe? Matthias mówi wprost: „Ja ryzykowałem najwięcej. Miałem doskonałą pracę, w Polsce czekała mnie niepewność, brak dobrej znajomości języka oraz zaczynanie znowu „od początku”. Początki te były bardzo trudne”.
Szwajcarska rodzina i przyjaciele pukali się w głowę. „Mówili, że my chyba już inaczej nie potrafimy żyć bez tych ciągłych zmian”. Matthias odpowiada im po swojemu: „Ale chociaż nie było nam nudnie, a to nuda zabija ludzi”.
Na drugiej szali leżał widok, którego nie dało się przebić. „Od najbliższego sąsiada jesteśmy oddaleni około kilometra, z jednej strony jezioro, po bokach 4 ha lasu i 70 ha przepięknych pól. To chyba warte ryzyka?”. Przemawiała za tym też, jak mówi, „nieograniczona przestrzeń pól i lasów wokół nas, tych cudnych, pachnących, o których kiedyś pisał Ernst Wiechert”.
„Trzeba jeszcze pewne rzeczy opanować, aby być i czuć się naprawdę wolnym”
Iwona o tamtym czasie opowiada inaczej niż mąż. „Prawie po 30 latach wróciłam do kraju mojej młodości” – wspomina. W 2004 roku kupiła na Mazurach ziemię, „drugi obiekt miłości mojego męża”. Miały być tylko wakacje z dala od cywilizacji. Kiedy kradzieże się powtarzały, zapadła decyzja o stałej przeprowadzce. Dla Matthiasa była to druga taka decyzja w życiu, dla Iwony trzecia. „Miałam bardzo wiele wątpliwości”.
Polska należała już wtedy do Unii Europejskiej, a to zmieniało wszystko. „Ale co robić z tą nagłą wolnością?” – pyta Iwona. „Paszport jest w twojej szufladzie i należy do ciebie”. Nie wszędzie jednak zmiany szły równo. „Mieszkańcy małych społeczności podchodzą z dużą rezerwą do wszelakich zmian i nowych twarzy”. Wolność, jak mówi, „o którą walczyli nasi dziadkowie i rodzice, była na wyciągnięcie ręki, ale wolności trzeba się nauczyć”.
Tę myśl Iwona zna ze Szwajcarii. W Muzeum Polskim w Rapperswilu stoi Kolumna Barska z napisem „MAGNA RES LIBERTAS”, czyli wolność jest rzeczą wielką. Polscy emigranci postawili ją tam w 1868 roku, kiedy Polska nie miała własnego państwa, żeby pokazać, że mimo to ma wielki dorobek kulturowy i cywilizacyjny. Iwona, która sama przez lata mieszkała w Szwajcarii, wróciła do kraju, o którym tamci emigranci mogli tylko marzyć. „Teraz mamy już, wywalczone, wymarzone, wolne Państwo” – mówi. „Tchnijmy w to Państwo nasz cały dorobek cywilizacyjny i kulturowy”.
Dlaczego zdecydowała się wrócić? Obok kradzieży i wątpliwości był jeszcze jeden powód. Mazury zaczarowały nie tylko Matthiasa. „Niepowtarzalne poczucie wolności dzięki przyrodzie, która mnie otacza, a którą kocham, jak mojego męża” – mówi Iwona. Życie za granicą nauczyło ją, jak podkreśla, „być światowym człowiekiem i że wszystko jest dla ludzi”. Jej syn, rodzina męża i wielu przyjaciół mieszka w Szwajcarji do dziś, w jej „drugiej ojczyźnie”. A o Polsce mówi: „Trzeba jeszcze pewne rzeczy opanować, aby być i czuć się naprawdę wolnym”.
„Pewne rzeczy zaakceptowałem, bardzo lubię polskie zupy, z flakami włącznie”
W Polsce Matthias mieszka na stałe od 2007 roku. Nie w samym Węgorzewie, jak zaznacza, bo z miasteczkiem dzieli go pewien dystans. „Ciągle jeszcze dziwi mnie tutejsza inność. Małe społeczeństwa różnią się zawsze i wszędzie, tak jest chyba na całym świecie”.
Szybko okazało się też, że polskie przepisy to osobna przygoda. Iwona, po latach życia za granicą, usiadła do polskiego prawa. „Aby sobie radzić w gąszczu mało przejrzystych przepisów, żona moja poszła na studia prawnicze”. Do formalności przyszło jeszcze obywatelstwo. Matthias starał się o nie za prezydentury Lecha Kaczyńskiego i dostał odpowiedź z Kancelarii Prezydenta, którą zachował „na pamiątkę, do dzisiaj”. „Prezydent odmawia Panu obywatelstwa, proszę starać się u następnego Prezydenta”. Posłuchał rady i spróbował jeszcze raz. Obywatelstwo nadał mu prezydent Bronisław Komorowski.
Matthias jednak przyznaje: „Trudno się przyzwyczajać do „nowego” w pewnym dorosłym już wieku, a różnic jest wiele. Szwajcar kocha punktualność, porządek myśli, jasne zasady i, co najważniejsze, raz dane słowo uważa za niepisaną, wiążącą umowę”. I zaraz dodaje: „Powiedzmy inaczej – pewne rzeczy zaakceptowałem, bardzo lubię polskie zupy, z flakami włącznie”.
„Świat też powstał z chaosu, a jaki jest piękny”
Do Sztynortu trafił przez znajomych. Wykonywał pracę dla dwóch Niemców, którzy prowadzili w okolicy pensjonat, a ci polecili go profesorowi inżynierii z Drezna. Profesor kilka lat wcześniej zajął się pałacem i wciąż jeszcze wykładał na tamtejszym uniwersytecie.
„Pewnego chłodnego dnia, paręnaście lat temu, już prawie w ciemności, pojawili się przyjezdni, przyjechali pod wskazany im adres. Był to profesor W. Jäger z małżonką. Tak zaczęła się nasza owocna i przyjacielska współpraca, która trwa do dzisiaj”.
Pierwsze wejście do pałacu opisuje jednym słowem: „Przerażenie, nic więcej”. Zaraz jednak dodaje: „ale przecież świat też powstał z chaosu, a jaki jest piękny”. Opowieści o zawalającym się budynku nie są przesadą. „To nie metafora, obraz pałacu był raczej deprymujący”.
O skarbach w piwnicach nie ma mowy. „Muszę rozczarować, ale nic nie znalazłem, inni byli przede mną”. Zostawili sterty gruzu, „zamalowane farbą olejną cenne freski, połamane przedmioty i rozkradzione wszystko, co dało się wynieść”. Cenne zbiory biblioteczne spłonęły. A jednak Matthias nie kończy na żalu. „Widać ludzie boją się kultury. A może dlatego, że było to niemieckie? Ale przecież zabytki, kultura i dzieła sztuki mówią tylko jednym językiem, językiem piękna i wartości. Ale trzeba je dostrzec, a do tego trzeba dojrzeć”.
Zaznacza, że za renowację pałacu tak naprawdę nie odpowiada. Od końca 2009 roku budynek należy do Polsko-Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków Kultury. Poprzedni właściciel przekazał go jej nieodpłatnie. Zadanie Matthiasa i jego firmy jest inne: zabezpieczyć konstrukcję „od fundamentu po dach”, żeby budynek w ogóle przetrwał. Pieniądze na to przyznał Bundestag i obiecał kolejne. „Mimo że zamierzam żyć bardzo długo, nie wyobrażam sobie dnia, w którym renowacja będzie ukończona. Ale zmierzamy do niej małymi kroczkami i to też cieszy i budzi nadzieję”.
Ulubionego miejsca w pałacu nie ma, bo ma je w całym budynku: „Każde miejsce, które dotknęła i poprawiała moja ręka, ma dla mnie wartość sentymentalną, bo tam jest cząstka mnie”. Matthias porównuje odbudowę pałacu do własnych losów, ale od razu zaznacza różnicę: „Do pałacu przyjeżdżają wycieczki z całego świata, podziwiają zmiany, przekazują pewne sumy pieniędzy na dalszą odbudowę. Odkąd mieszkam na Mazurach, mnie też odwiedzają wycieczki moich znajomych z całego świata, ale w tym wypadku za ich pobyt płacę ja, a oni tylko podziwiają”. Od gotowego pałacu oczekuje tylko „trochę wdzięczności”. Ludziom „wolną rękę do interpretacji”.
„Miłość spotkałem w Szczecinie”
Na koniec rozmowy powiedział, że niczego w życiu nie żałuje. „Mam cudowne, szczęśliwe, barwne, ciekawe życie, ponownie – w razie wyboru – wybrałbym to samo życie”. Jak sam podkreśla, gdyby jego życie było filmem, nosiłoby tytuł „Nieugięty” albo „Miłość spotkałem w Szczecinie”. Młodym ludziom radzi krótko: „Używać mózgu, AI – tylko jako zabawka”.
Ta „miłość ze Szczecina” jest kluczem do całej tej historii. Skąd człowiek miałby siły na to wszystko, jeśli nie z miłości? Najpierw była miłość do literatury, która pokazała mu Mazury, zanim je zobaczył. Potem miłość do podróży i poznawania świata, od szwajcarskiego pociągu po Australię. Potem same Mazury, a w drodze do nich żona. Dziś ma jeszcze jedną, z którą od siedemnastu lat jest nierozłączny: pałac w Sztynorcie. Kto o każdym kawałku muru mówi „cząstka mnie”, ten nie traktuje go jak zwykłego zlecenia.
Zapytany, czym jest miłość, odpowiada krótko: „To jest moja żona”. Iwona mówi niemal to samo: „Oczywiście, to mój mąż”. Opisałaby go czterema słowami: „wspaniały mąż, ojciec, kochanek, przyjaciel!”. Co podoba jej się w nim najbardziej? „On cały, nic ująć, nic dodać”. A najcieplejsze wspomnienie? „To te 53 lata spędzone z nim”.
Dwoje ludzi, którzy przez lata zdobywali doświadczenie w Szwajcarii i Australii, zostało tu na stałe. On zabezpiecza pałac, który dosłownie się walił, a ona nauczyła się polskiego prawa, jednak na tym jej nauka wcale się nie zatrzymała. Dziś jeszcze głębiej zanurza się w człowieka, pragnąc poznać najgłębsze zakamarki jego duszy, dlatego w październiku 2026 roku podjęła nowe wyzwanie i rozpoczęła studia podyplomowe z neuropsychologii.
Wracam myślami do pałacu. Heinrich von Lehndorff, człowiek z pruskiej elity, sprzeciwił się reżimowi i zapłacił za to życiem. Dziś mury jego domu zabezpiecza szwajcarski inżynier, który pokochał tę ziemię jako czternastolatek, czytając o niej w książkach. Sztynort wciąż kryje sporo tajemnic, choćby dziewięć ukrytych przejść w ścianach, które Matthias zna co do jednego. Ponad pięćdziesiąt lat temu pociąg do Świnoujścia jechał trzy godziny i nikt jeszcze nie wiedział, dokąd to wszystko zaprowadzi. Gdyby na dworcu w Szczecinie nikt nie stanął w obronie siedemnastolatka, nie byłoby żony, domu nad jeziorem ani pracy przy pałacu. Iwona wróciła do kraju, z którego pochodzi. A Matthias na pytanie o powrót do siebie odpowiada jednym zdaniem: „Ja tu nie wróciłem, ja tu zawsze byłem”.