Badania nad fauną okresu kredy w Europie Środkowej zostały wzbogacone odkryciem. W opublikowanej na łamach Acta Geologica Polonica pracy opisano niezwykłe znalezisko: okaz morskiego gada z rodzaju Ichthyosaur, którego odnaleziono w małym miasteczku Annopol nad Wisłą. W zamkniętej po II Wojnie Światowej kopalni fosforytów, w ścianie dawnego wyrobiska odnaleziono surowy fragment skały kryjące w sobie tajemnicę. Znalezisko to zlokalizował Artur Komorowski ze Speleoklubu Beskidzkiego.
Położone w województwie lubelskim Annopol od dekad budziło zainteresowanie geologów. Badaniami kierował dr Daniel Toborowski z Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego, oraz naukowcy z lubelskiego UMCS i ze Speleoklubu Beskidzkiego. Wspólnie odnaleźli jeden z najmłodszych, znanych nauce dowodów istnienia ichtiozaurów, potężnych gadów morskich, które wyginęły 93 miliony lat temu. Szczegółowa analiza morfologiczna kości oraz kształtu korzeni zębów zakwalifikowała okaz do Platypterygiinae , czyli platypterygów, morskich drapieżników. Odnaleziono go w ścianie, tworzonej przez skałę margiel. Skałę osadową, pochodzącą z cenomanu (podokresu z początku późnej kredy). Właśnie w tamtym okresie wyginęły ichtiozaury.
Polski ,,potwór z oceanu’’
Szacuje się, iż dorosły osobnik mierzył około siedmiu metrów długości i mógł ważyć między 3 a 5 ton. Co oznacza, że osiągał rozmiary podobne do orek. Było więc to zwierzę o potężnym nacisku ugryzienia, posiadające łowieckie instynkty. Miało opływowe, hydrodynamiczne ciało, które przypominało budowę walenii, silną i masywną. Posiadał długi pysk, pełen rzędów ostrych zębów, które umożliwiające mu chwytanie zdobyczy. Zamiast kończyn miało płetwy, oraz prawdopodobnie mogło poszczycić się doskonałym wzrokiem, oczy były chronione kostnymi pierścieniami. Czaszka odnaleziona w 2009 roku przez Artura Komorowskiego doskonale to obrazuje. Ichtiozaur z Annopola, jako przedstawiciel platypteregów był na samym szczycie łańcucha pokarmowego, jego ofiarą padały rekiny, żółwie morskie, duże kręgowce oraz mniejsze gatunki ichtiozaurów. Jego obecność świadczyła o wysokiej stabilności mórz w okresie kredy.
W jaki sposób ichtiozaur odnalazł swój koniec?
Według naukowców wyginięcie ichtiozaurów było prawdopodobnie procesem spadku liczebności i różnorodności. Wolniejsze tempo ewolucji sprawiało, że mogły one nie nadążać za zachodzącymi zmianami w ekosystemach morskich. Duże rekiny, przedstawiciele lamniformów zaczęły dominować oceany, były bardziej elastyczne, szybciej niż ichtiozaury, potrafiąc między innymi zmieniać dietę. Ichtiozaury wyginęły w czasie cenomanu. W późnym cenomanie, doszło do nasilenia aktywności wulkanicznej, w regionie dzisiejszych Karaibów i Oceanu Indyjskiego sporą rolę odegrały systemy podwodnych wulkanów. Ich erupcje potrafiły uwolnić do atmosfery ogromne ilości dwutlenku węgla i dwutlenku siarki, co sprzyjało powstawaniu kwaśnych deszczy i zniszczeniom skał, oraz przypływu rtęci. Klimat uległ ociepleniu, powierzchniowe wody w strefie równikowej osiągały wysokie stopnie, co mogło przyczynić się do ekologicznej katastrofy. Anoksja wód, czyli zmniejszona ilość tlenu, była poważnym zagrożeniem dla morskich stworzeń. Szacuje się, iż mogło wyginąć około jednej czwartej gatunków, w tym najwrażliwszymi celami były duże, wyspecjalizowane drapieżniki jak ichtiozaury. Prawdopodobnie ten ichtiozaur odnaleziony w Polsce mógł być jednym z ostatnich świadków końca swej epoki.
– Ważne jest to, że zachodzące wówczas zmiany mogą być bliźniacze do tych, które dzisiaj zachodzą w morzach i oceanach. Z powodu tego, że ichtiozaury zajmowały nisze ekologiczne orek, delfinów, czy innych waleni, możemy zakładać, że dzisiejsi reprezentanci tych gatunków są zagrożeni w ten sam sposób. Poznając przyczyny wyginięcia ichtiozaurów, będziemy mogli lepiej chronić te zwierzęta, które teraz są ich ekologicznymi odpowiednikami – mówi dr Tyborowski.
Co publikacja zmienia w paleontologii?
Dobrze zachowane skamieniałości ichtiozaurów z cenomanu należą na świecie do rzadkości, dlatego polskie znalezisko jest bezcenne dla paleontologów z całego świata, bo pozwala im zrozumieć, lepiej nakreślić ewolucję i rozmieszczenie geograficzne ostatnich przedstawicieli tych stworzeń, które żywiły się ammonitami, belemnitami w znacznej większości. Ich historia pokazuje, jak wrażliwe na zmiany klimatu mogą być z pozoru najlepiej przystosowane zwierzęta.
Bibliografia
Artykuły naukowe
T. Daniel, (2026) Rybojaszczur z Annopola. Niezwykłe odkrycie paleontologów z UW. Serwis Naukowy, Uniwersytet Warszawski. Pobierane z: [https://serwisnaukowy.uw.edu.pl/rybojaszczur-z-annopola-niezwykle-odkrycie-paleontologow-z-uw/] (dostęp: 17 września 2026)
M. Przemysław, (2026) The Annopol ichthyosaur: research results with UMCS involvement. Athena European University. Pobierane z: [https://www.umcs.pl/en/news,18473,the-annopol-ichthyosaur-research-results-with-umcs-involvement,178940.chtm] (dostęp: 17 września 2026)