Badania nad fauną okresu późnego triasu w Europie Środkowej wzbogaciło nowe odkrycie. W opublikowanej na łamach Swiss Journal of Palaeontology pracy międzynarodowego zespołu naukowców opisano niezwykłe znalezisko: okaz ryby dwudysznej z rodzaju Ptychoceratodus, który odnaleziono pomiędzy żebrami dinozaura w formacji skalnej Klettgau w Szwajcarii. To unikalne odkrycie nie tylko poszerza naszą wiedzę o tych kręgowcach, ale również dostarcza cennych danych o środowisku prehistorycznych ekosystemów wodnych.
Kompleks skalny Klettgau we Frick, w północnej Szwajcarii to miejsce bogate w skamieniałości, dzięki czemu od lat przyciąga uwagę badaczy. Jest doskonale znany ze szczątków kopalnych dinozaurów, przede wszystkim z rodzaju Plateosaurus. Plateozaury były przodkami dinozaurów takich jak diplodok, poruszały się głównie na dwóch tylnych kończynach, miały małe głowy i długie szyje. W rejonie Frick potrafiły osiągać do 8 metrów długości. Badacze natrafili tam jednak na coś zaskakującego – na okaz ryby sprzed ponad 200 milionów lat. Szczątki ryby spoczywały w bezpośrednim sąsiedztwie szkieletu roślinożernego dinozaura, pomiędzy żebrami. Ryby dwudyszne to niezwykła grupa kręgowców, które oprócz skrzel potrafiły oddychać powietrzem atmosferycznym za pomocą płuc. Podczas gdy ich współcześni krewniacy (np. rogoząb australijski) osiągają zazwyczaj około metra do dwóch metrów długości, ich prehistoryczne odpowiedniki potrafiły dorastać nawet do pięciu metrów. Doktor Wojciech Pawlak z Instytutu Biologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz badacz Adam Rytel z Instytutu Paleobiologii Polskiej Akademii Nauk byli częścią tego międzynarodowego zespołu.
–W okresie późnego triasu żyły ryby malutkie, kilkunastocentymetrowe, ale największe okazy dorastały do pięciu metrów długości. Jedną z ich niezwykłych cech jest uzębienie, składające się z trzech par płyt zębowych, które rosną przez całe życie. Służą one do miażdżenia twardego pokarmu, np. mięczaków i skorupiaków. Ryby dwudyszne są wszystkożerne, ale w środowisku wodnym jest to zazwyczaj równoznaczne z drapieżnictwem – mówi dr Wojciech Pawlak.
W jakiej rzeczywistości funkcjonowały te stworzenia?
Ponad dwieście milionów lat temu region dzisiejszej Szwajcarii prezentował się zupełnie inaczej niż współcześnie. Zamiast alpejskich krajobrazów rozciągały się tutaj rozległe tereny poprzecinane siecią rzek. W tym czasie istniał ogromny superkontynent Pangea, otoczony oceanem. Klimat był znacznie cieplejszy niż współcześnie, a średnie temperatury dobowe mogły przekraczać 30°C. Okresy intensywnych opadów deszczu przeplatały się z długimi suszami. Cykliczne wysychanie zbiorników wodnych mogło odegrać kluczową rolę dla ewolucji ryb dwudysznych. Współczesne ryby dwudyszne potrafią przeżyć w wyschniętym środowisku prawie rok, czego doskonałym przykładem jest afrykański prapłetwiec, który wykształcił niezwykły mechanizm znany jako estywację. Ryba ta wgryza się w muliste dno, wykopuje pionową norę, w której zwija się w pętlę, a następnie wydziela wokół swojego ciała śluz. Po zmieszaniu z błotem tworzy on twardy kokon, chroniący zwierzę przed wysuszeniem. Metabolizm ryby drastycznie zwalnia, a w kokonie pozostaje jedynie mały otwór umożliwiający pobieranie powietrza za pomocą płuc – narządu, który u tych ryb wyewoluował z powodu przekształconego pęcherza pławnego.
Do czego właściwie te dane mogą posłużyć naukowcom?
Odkrycie nie tylko dostarcza nam cennych danych, ale tworzy klucz do zrozumienia dawnego klimatu. Naukowcy pracują obecnie nad specjalną bazą danych, którą stale będzie można rozwijać. Analizując zgromadzony materiał, skupiono się na trzech rodzajach ryb dwudysznych: Ptychoceratodus, Arganodus oraz Ceratodus. Porównując je, naukowcy zauważyli wyraźny wzorzec rozmieszczenia. Ptychoceratodus występował na wyższych szerokościach geograficznych, podczas gdy Arganodus preferował rejony bliższe równikowi. Ceratodus pojawiał się w osadach związanych bezpośrednio z środowiskiem morskim.
–Widzimy w rybach dwudysznych potencjał do wykorzystania ich jako wskaźników. Skala ich rozprzestrzenienia jest ogromna, zarówna czasowa, ponieważ ryby dwudyszne żyją na Ziemi już od 400 milionów lat, jak i geograficzna, bo przez większość historii żyły prawie od bieguna do bieguna. Jeśli okaże się, że ich rozmieszczenie rzeczywiście było związane z określonymi warunkami klimatycznymi, mogą stać się dodatkowym źródłem informacji, niezależnym od wykorzystywanych w tym celu bezkręgowców czy wskaźników chemicznych. To pozwoliłoby dokładniej rekonstruować triasowy świat – podkreśla dr Wojciech Pawlak.
Gigantyczne ryby nie tylko w Szwajcarii
Choć szwajcarskie Klettgau okazało się źródłem fascynujących informacji, polscy badacze dr Wojciech Pawlak oraz badacz Adam Rytel mają również potężny wkład na własnym podwórku. Okazuje się, że Polska jest prawdziwym zagłębiem szczątków kopalnych tych ryb. W naszym kraju odkryto dotąd ponad sto płyt zębowych oraz kości czaszki ryb dwudysznych, co czyni nasze rodzime stanowisko kluczowym dla zrozumienia biologii tych organizmów w skali kontynentalnej.
Jakie znaczenie ma międzynarodowa współpraca?
Odkrycie dokonane na przełomie maja i czerwca stanowi doskonały dowód na to, jak ważną rolę w nowoczesnej paleobiologii odgrywa międzynarodowa współpraca. Kluczowy wkład w opublikowane 22 maja 2026 roku, na łamach Swiss Journal of Palaeontology badania, wnieśli polscy naukowcy dr Wojciech Pawlak oraz badacz Adam Rytel, łącząc siły ze szwajcarskimi ekspertami. Dzięki ich starannej pracy, setkom znalezisk w Polsce oraz odkryciu w Szwajcarii, istnieje szansa na dokładne zrozumienie triasowej rzeczywistości.
Bibliografia
Literatura naukowa
Pawlak W, Rytel A, Carrillo-Briceño JD, Bachmann U, Pabst B (2026) First dipnoan remains from the Late Triassic of Frick (Switzerland) and the re-evaluation of lungfish palaeobiogeography controls in the Late Triassic. Swiss Journal of Palaeontology 145:655–663. https://doi.org/10.3897/sjp.145.186528
Artykuły popularnonaukowe
Pawlak, W. (2026, 1 września). Między żebrami dinozaura. Ryba dwudyszna odsłania świat późnego triasu. Uniwersytet Warszawski. Pobierane z: [https://serwisnaukowy.uw.edu.pl/miedzy-zebrami-dinozaura-ryba-dwudyszna-odslania-swiat-poznego-triasu/] (dostęp: 14 września 2026).
Autor tekstu: Małgorzata Elmer