To nieoficjalne hasło coraz częściej można odczytać między wierszami współczesnej polskiej polityki. W kraju, w którym idea solidarności przez długi czas stanowiła ważny element tożsamości narodowej, coraz wyraźniej ujawnia się inny mechanizm — podział. Na „swoich” i „obcych”. Na tych, którzy „są u siebie”, i tych, którzy wciąż muszą to udowadniać. W 2026 roku liczba przestępstw motywowanych nienawiścią na tle narodowościowym przekroczyła już 500 przypadków.Polska od lat znajduje się w czołówce rankingów najbardziej antysemickich i rasistowskich krajów Europy.
Ale czy naprawdę tacy jesteśmy z natury? Czy może ktoś nas tego nauczył? Historia odcisnęła głęboki ślad. Po 123 latach, kiedy Polska zniknęła z mapy, wciąż żyje w Polakach lęk przed „innym”, strach przed tym, co obce. Czy to uczucie jest efektem doświadczeń historycznych, które kształtowały nas przez pokolenia, czy też ktoś świadomie pielęgnuje w Polakach uprzedzenia?
Białe lata — czarny ślad
W latach 50. i 60. XX wieku Stany Zjednoczone były krajem głęboko podzielonym pod względem rasowym. Rasizm w tym okresie miał charakter zarówno społeczny, jak i instytucjonalny. W wielu stanach południowych obowiązywały przepisy segregacyjne, tzw. prawa Jim Crow, które w praktyce oznaczały oddzielne szkoły, środki transportu, restauracje i miejsca publiczne dla białych i dla czarnoskórych mieszkańców. Choć konstytucja gwarantowała równość, w codziennym życiu Afroamerykanie często napotykali na bariery społeczne i prawne.
Państwo federalne stopniowo wprowadzało reformy. Przełomem był Civil Rights Act z 1964 roku, który zakazał dyskryminacji rasowej w miejscach publicznych i w zatrudnieniu, a także kolejne przepisy z 1965 roku chroniące prawa wyborcze. Były to kroki legislacyjne, które miały na celu poprawę sytuacji, choć wdrażanie tych zmian wymagało czasu i napotykało opór niektórych społeczności.
W tym kontekście powstał również przewodnik „The Negro Motorist Green Book”, który pomagał Afroamerykanom bezpiecznie podróżować po kraju, wskazując miejsca przyjazne podróżnym czarnoskórym. Publikacja ta pokazuje, że doświadczenia segregacji były częścią codziennego życia, nawet jeśli wielu ludzi nie odczuwało wrogości osobiście. Cała ta sytuacja społeczna i prawna była tłem dla ruchu praw obywatelskich i działań liderów, takich jak Martin Luther King, którego tragiczna śmierć 4 kwietnia 1968 roku przypomniała całemu społeczeństwu o znaczeniu równości i sprawiedliwości.
Kolor oczu rządzi wszystkim
Dzień po śmierci Martina Luthera Kinga w małej szkole w Riceville w stanie Iowa, młoda nauczycielka Jane Elliott rozpoczęła zajęcia. Jeden z jej uczniów, Steven Armstrong, zapytał ją o śmierć Martina Luthera Kinga. Zamiast udzielić stereotypowej odpowiedzi, jaką mogłaby podawać standardowa państwowa metoda nauczania, Elliott postanowiła przeprowadzić eksperyment, który miał pomóc dzieciom zrozumieć, czym jest dyskryminacja i jak działa uprzedzenie rasowe.
Eksperyment przebiegał w następujący sposób: Elliott podzieliła klasę w oparciu o kolor oczu. Na początku uznała, że uczniowie z niebieskimi oczami tworzą grupę uprzywilejowaną, natomiast uczniowie z brązowymi oczami stanowią grupę „mniejszościową”. Dzieci z grupy uprzywilejowanej otrzymały specjalne przywileje: dodatkową porcję jedzenia, dostęp do nowej sali zabaw, pięć dodatkowych minut przerwy oraz miejsce w przednich ławkach klasy. Mogły również komunikować się tylko między sobą, natomiast dzieci z grupy mniejszościowej były izolowane, zajmowały tylne ławki i były karane za drobne błędy.
Aby wzmocnić podziały, Elliott twierdziła, że melanina odpowiedzialna za kolor oczu daje przewagę intelektualną i zdolności do nauki – oczywiście był to fałszywy argument, mający na celu sprawdzenie, jak dzieci reagują na postrzeganie nierówności. Wkrótce uczniowie uprzywilejowani zaczęli przejawiać właściwości władcze i arogancję wobec „mniejszości”, podczas gdy uczniowie z grupy mniejszościowej stali się nieśmiali, podporządkowani i izolowali się od reszty klasy.
Kolejne dni eksperymentu przynosiły zmiany: Elliott następnie odwróciła role, stawiając uczniów z brązowymi oczami w pozycji uprzywilejowanej. Dzieci w nowej grupie dominującej także zaczęły traktować „mniejszość” z arogancją, choć reakcje były nieco mniej intensywne niż za pierwszym razem. Po zakończeniu eksperymentu Elliott poprosiła wszystkie dzieci o napisanie eseju, w którym opisywały swoje doświadczenia i wnioski z ćwiczenia. Dzięki temu uczniowie mogli świadomie przeanalizować, jak łatwo uprzedzenia i dyskryminacja wpływają na zachowania i poczucie własnej wartości.
Świat sztucznych podziałów
Czasem wydaje się to oczywiste, ale warto przypomnieć: wszyscy ludzie są różni. Różnimy się nie tylko płcią, narodowością czy wyznaniem — ktoś ma czarne oczy, ktoś niebieskie; ktoś jest prawosławny, ktoś katolikiem lub muzułmaninem. Podziały społeczne są znacznie bardziej złożone. Pytanie brzmi: czy naprawdę chcemy je dostrzegać i wyolbrzymiać? Jeśli zaczniemy szukać różnic na siłę, można je mnożyć w nieskończoność i sprowadzać ludzi z pozornie tych samych grup do wzajemnej wrogości.
Widzimy to na przykład w działalności radykalnych ruchów, które budują swoją strategię wokół „zewnętrznego wroga”. W ostatnich latach dotyczy to również niektórych nurtów feminizmu, które zamiast budować dialog, wprowadzają retorykę wrogości wobec mężczyzn i pogłębiają istniejącą przepaść społeczną. Paradoksalnie, w ten sposób społeczeństwo nie potrafi rozwiązać nawet nierówności, które już istnieją w patriarchalnym świecie.
Komu to jest na rękę? Tym, którzy potrzebują napięcia i agresji. Tym, którzy chcą kontrolować tłumy, ale potrafią to robić tylko poprzez emocje i gniew ludzi. W kontekście migrantów z Bliskiego Wschodu czy krajów sąsiadujących z Polską — Ukrainy, Białorusi — wzrost nienawiści wobec nich jest wyraźny. A przecież ci ludzie to po prostu osoby szukające godnego życia.
Czy naprawdę można tak łatwo uznać kogoś za „innego” i „obcego”? Czy fakt, że ktoś pochodzi z innego kraju lub ma inny kolor skóry, powinien przesłaniać jego człowieczeństwo? To paradoksalne, że jeszcze niedawno wszystko wydawało się normalne, a dziś sztucznie budowane podziały tworzą bariery tam, gdzie nie powinno ich być. Jeden wniosek jest jasny: trzeba myśleć samodzielnie i pamiętać, że wszyscy jesteśmy ludźmi. Bez względu na płeć, religię, kolor oczu czy pochodzenie — każdy człowiek ma taką samą wartość i prawo do szacunku.